Afisha Media va “Kapitalbank”ning tadbirkorlarning moliyaviy savodxonligini oshirishga qaratilgan yillik maxsus loyihasi doirasida biznes egasi shaxsiy va korporativ moliyani qanday ajratishi, to‘lovlar miqdorini belgilashi va kassa uzilishlarining oldini olishi haqida so‘z yuritamiz.
Tadbirkor kompaniya ochadi, uning rivojlanishiga mablag‘ kiritadi, mijozlar topadi va asta-sekin aylanmani oshiradi. Biroq ko‘pincha uning shaxsiy daromadlari aniq tizim asosida shakllantirilmaydi: bir oyda biznes egasi foydaning bir qismini oladi, keyingi oyda esa zaruratga qarab o‘ziga pul o‘tkazadi, ba’zan esa shaxsiy to‘lovlardan butunlay voz kechadi.
Muammo joriy hisobdagi qoldiq shaxsiy daromad sifatida qabul qilina boshlaganda yuzaga keladi. Vaholanki, ushbu mablag‘larning bir qismi soliqlar, xodimlarning ish haqi, ijara haqi va pudratchilar bilan hisob-kitoblar uchun mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.
Korxona egasining shaxsiy xarajatlari kompaniyaning moliyaviy barqarorligiga ta’sir qilmasligi uchun to‘lovlar tartibini oldindan belgilab olish muhim.
Biznes mablag‘larini shaxsiy mablag‘lardan ajratish
Kompaniyaning yagona ta’sischisi bo‘lgan taqdirda ham, uning hisob-kitob hisobvarag‘idagi mablag‘lar jismoniy shaxsga emas, yuridik shaxsga tegishli hisoblanadi.
Masalan, MChJ hisobvarag‘ida 150 mln so‘m bor. Shundan 50 mln so‘m pudratchilarga o‘tkazilishi, 30 mln so‘m ish haqi uchun yo‘naltirilishi, yana 20 mln so‘m esa soliqlar uchun zaxiraga olinishi kerak.
Qolgan 50 mln so‘m ham taqsimlash uchun mavjud foyda degani emas: boshqa majburiyatlar, xarajatlar va kompaniyaning moliyaviy natijasini ham hisobga olish lozim. Shuning uchun, biznes egasining shaxsiy xaridlari tegishli asoslash va hujjatlarsiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompaniya hisobidan to'lanmasligi kerak.
Amaliy qoida: shaxsiy va korporativ hisobvaraqlarni ajratish, mulkdorga amalga oshiriladigan barcha to‘lovlarni esa aniq to‘lov maqsadi va zarur hujjatlar asosida rasmiylashtirish.
To‘lov turini aniqlash: ish haqi yoki dividend
MChJ egasi uchun daromad olishning bu ikki usuli bir-biridan farq qiladi.
Ish haqi kompaniyadagi mehnat faoliyati uchun to‘lanadi. Masalan, ta’sischi bir vaqtning o‘zida direktor lavozimida ham ishlashi mumkin. Bunday holatda ish haqining miqdori va uni to‘lash tartibi mehnat munosabatlari doirasida rasmiylashtiriladi.
Dividend — jamiyat ishtirokchisining sof foyda taqsimotidan oladigan daromadi. Dividend to‘lash uchun tegishli qaror qabul qilinishi va qonunchilikda belgilangan shartlarga rioya etilishi kerak.
O‘zbekistonda soliq rezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslarning ish haqi ko‘rinishidagi daromadlari, odatda, 12% stavkada jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘iga tortiladi, dividendlar uchun esa soliq stavkasi 5% ni tashkil etadi. Shu bilan birga, ish haqi to‘lashda ish beruvchi tegishli ijtimoiy soliq majburiyatlarini ham hisobga oladi.
Bu to‘lovlar bir-birining o‘rnini bosa olmaydi: mehnat faoliyati uchun haq to‘lash o‘rniga dividend rasmiylashtirish mumkin emas, foyda mavjudligi esa uni darhol taqsimlash mumkinligini anglatmaydi. Yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun daromaddan foydalanish tartibi MChJga nisbatan qo‘llaniladigan qoidalardan farq qiladi.
Shaxsiy daromadning qat’iy miqdorini belgilash
Keng tarqalgan xatolardan biri — joriy xarajatlardan keyin biznesda qancha mablag‘ qolsa, shuncha pulni olib qo‘yish. Bunday yondashuvda tadbirkorning shaxsiy daromadi oldindan aytib bo‘lmaydigan holga keladi, kompaniya esa keyingi oy uchun zarur mablag‘larsiz qolishi mumkin. Agar mulkdor direktor sifatida ham ishlasa, uning ish haqi miqdori vazifalari, kompaniyaning moliyaviy imkoniyatlari va qonunchilik talablarini hisobga olgan holda belgilanadi.
Masalan, oylik tushum 200 mln so‘m bo‘lganda, o‘ziga avtomatik ravishda 20 mln so‘m ish haqi belgilash to‘g‘ri emas. Avval mahsulot tannarxi, doimiy xarajatlar, soliqlar, qarz majburiyatlari va kutilayotgan tushumlarni baholash kerak.
Amaliy qoida: mulkdorga muntazam to‘lanadigan mablag‘larni qoldiq tamoyili asosida emas, balki kompaniyaning boshqa majburiy xarajatlari bilan birgalikda rejalashtirish.
Foydani bo‘sh pul mablag‘lari bilan adashtirmaslik
Kompaniya o‘zining moliyaviy hisobotlarida foyda ko‘rsatishi mumkin, ammo joriy hisobvarag‘ida hali ham mablag‘ yetarli bo‘lmasligi mumkin. Masalan, biznes tovarlarni 300 mln so‘mga sotdi, ammo to‘lovni kechiktirish sharti bilan. Sotuv hisobda aks ettirilgan, biroq xaridor pulni faqat bir oydan keyin o‘tkazadi. Bu vaqt ichida esa kompaniya ijara haqi, ish haqi va soliqlarni to‘lashi kerak.
Shuning uchun mulkdorga qo‘shimcha to‘lovlarni amalga oshirishdan oldin nafaqat moliyaviy natijani, balki pul mablag‘lari harakatini ham tekshirish lozim. Buning uchun yaqin 30 kun ichidagi kutilayotgan tushumlar va majburiy xarajatlar ko‘rsatilgan to‘lovlar kalendarini yuritish foydali. Agar rejalashtirilgan to‘lovdan keyin kompaniya pudratchilar yoki xodimlar bilan hisob-kitob qilishda qiyinchilikka duch kelishi mumkin bo‘lsa, qarorni qayta ko‘rib chiqish kerak.
Muntazam to‘lovlarni avtomatlashtirish
Mulkdor bir vaqtning o‘zida direktor lavozimida ishlab, ish haqi olsa, ushbu to‘lovni kompaniyaning umumiy ish haqi to‘lash jarayoniga kiritish qulay.
“Kapitalbank”da ish haqi loyihasi mavjud bo‘lib, u Uzcard, Humo va Visa kartalarini yagona qaydnomaga birlashtirish, xodimlar ro‘yxatini boshqarish va to‘lovlar holatini kuzatish imkonini beradi. Uzum Business Kapitalbank ilovasi orqali tadbirkorlar ish haqi qaydnomalarini shakllantirishi, summalarni belgilashi va pul o‘tkazmalarini tasdiqlashi mumkin. Shuningdek, hisobvaraqlar bo‘yicha ko‘chirmalar, amaliyotlar tarixi va to‘lov shablonlari ham mavjud.
Bu rahbarning ish haqini umumiy moliyaviy kalendarga kiritish va har bir pul o‘tkazmasini qo‘lda kuzatmasdan, to‘lovlarni nazorat qilishga yordam beradi. Bunda ish haqi loyihasi aynan mehnatga haq to‘lash sifatida rasmiylashtirilgan to‘lovlar uchun mo‘ljallangan. Dividendlar esa alohida asos va tartibda rasmiylashtirilishi kerak.
Shaxsiy daromadni biznes natijalari bilan birga qayta ko‘rib chiqish
Mulkdorga to‘lanadigan mablag‘ miqdori yillar davomida o‘zgarmasligi shart emas. Agar kompaniya aylanmasini oshirsa, majburiyatlarini barqaror bajarsa va zaxira shakllantirsa, rahbarning ish haqini oshirish yoki foydaning bir qismini taqsimlash masalasini ko‘rib chiqish mumkin.
Biroq faqat tushumning o‘sishiga qarab qaror qabul qilish noto‘g‘ri. Aylanmasi 500 mln so‘m bo‘lgan biznes tannarx va xarajatlar yuqoriligi sababli aylanmasi 200 mln so‘m bo‘lgan kompaniyadan kamroq foyda olishi mumkin. Shu sababli har chorakda uchta ko‘rsatkichni tahlil qilish foydali: sof foyda, erkin pul oqimi va yaqin oylardagi majburiyatlar hajmi.
Bu mulkdorga kompaniyaning kundalik faoliyatiga xavf tug‘dirmagan holda shaxsiy daromadi bo‘yicha qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Asosiy tamoyil — biznesdan zaruratga qarab pul olib turish emas, balki to‘lovlarning aniq tartibini belgilash.
Ish haqi bajariladigan ish va kompaniyaning moliyaviy imkoniyatlariga mos bo‘lishi, dividendlar esa belgilangan talablarga rioya qilgan holda foydadan taqsimlanishi kerak.
Shaxsiy va korporativ moliya bir-biridan ajratilganda, tadbirkorga o‘z daromadini rejalashtirish, xarajatlarni nazorat qilish va biznesni rivojlantirish uchun mablag‘ saqlab qolish osonroq bo‘ladi.
